پیچیدگی اخلاق

پیچیدگی اخلاق

حوزه ی اخلاق حوزه ی لغزنده و دوگانه ای است. از طرفی اخلاقی عمل کردن جمیع افراد یک جامعه متوسط مطلوبیت افراد آن جامعه را افزایش میدهد و از طرف دیگر غیر اخلاقی عمل کردن یک فرد در قلب این جامعه ی اخلاقی به شدت افزاینده ی مطلوبیت آن فرد است. فکر میکنم روشن است ولی مثالی میزنم: برای دروغگویی در جامعه ای که در آن دروغ امری رایج است هیچ فایده ای متصور نیست. به این دلیل ساده که هیچ حرفی ابتدا پذیرفته نیست و صحت هر حرف به طریقی غیر از خود فرد سنجیده می شود. اما در جامعه ی پایبند به اصل اخلاقی عدم دروغگویی، یک فرد در کوتاه مدت می تواند با واقعی جلوه دادن یک ناواقع مطلوبیت کسب کند.
اگر این را بپذیریم، آنگاه مطلوبیت هر فرد چیست؟ اینکه عدم دروغگویی را به دیگران توصیه کند ولی خودش دروغ بگوید. همچنین طوری دروغ نگوید که باعث ترویج دروغگویی شود. همچنین فایده مندی دروغگویی را نفی کند تا دست زیاد نشود.

اما آیا این ممکن است؟ هر فرد دامنه ای از افراد مورد اعتماد دارد که منویات درونی خود را با آن ها در میان می گذارد. آیا بر ملا کردن این بازی پیچیده در مقابل آن ها نباید نهایتا منجر به گسترش و در نتیجه عدم کارایی این بازی شده باشد؟

اینجاست که تکامل انسانی بازی به نام ریا را پیشنهاد کرده است. ریا (به تعبیری که من اینجا استفاده می کنم) عبارت از غیر واقعی جلوه کردن نیست. ریا عبارت از باور متفاوت از یک اصل اخلاقی در دو سطح آگاهی و رفتاری متفاوت است. در این مثال ریا یعنی باور کردن و پذیرفتن بد بودن دروغگویی در تئوری اما خیانت کردن به آن در آن در مقام عمل است. یعنی فرد حتی برای خود نیز کیفیت اصل اخلاقی را تغییر نمی دهد. این وضعیت البته وضعیت روانی پیچیده ای ایجاد می کند که مختص هر فرد است.

اگر آنچه در بالا گفته شد را بسط بدهیم، به افراد مختلف با سطح خودآگاهی مختلف نسبت به امر اخلاقی می رسیم. پیچیده تر شدن این وضعیت در یک فرد احتمالا نسبت مستقیمی با میزان هوشمندی آن فرد دارد. به این ضرب المثل توجه کنید:"دروغگو کم حافظه است". این بدان معناست که اگر یک فرد باحافظه دروغگو باشد، جامعه سخت تر به دروغگویی او پی خواهد برد و با احتمال بهتری فرد صالح و پاک تلقی خواهد شد. حاصل آنکه میزان پایبند شناختن یک فرد به اخلاق در جامعه ناشی از اپتیمایز کردن میزان پیچیدگی ریا (به تعبیری که به کار رفت) و میزان هوشمندی اوست.